De gemeentegrenzen van de Belgische enclave Baarle-Hertog zijn de meest grillige in heel België. Nergens ter wereld is een gemeente zo sterk verweven met een gemeente van het buurland. Daarom is het interessant om de tweelandenpuzzel
eens op Google Earth te bekijken. Op de luchtfoto’s kan je de grens vaak raden, aan de hand van de randen van landbouwvelden of bouwpercelen. En die grenzen zijn al 8 eeuwen oud.
(Lees ook: Street View in België: Baarle-Hertog krijgt primeur)
Baarle-Hertog is een Belgische enclave in Nederland. Samen met de Nederlandse gemeente Baarle-Nassau vormt dit stukje België het dorp Baarle. De landsgrens is er zo wispelturig, dat sommige straten vier keer de grens oversteken.
Baarle-Hertog bestaat uit 22 enclaves, omsloten door Nederlands grondgebied. Sommigen zijn relatief omvangrijk, anderen zijn juist groot genoeg om er één huis op te bouwen. In deze Belgische enclaves liggen nog eens 7 Nederlandse enclaves, volledig omringd door Belgisch grondgebied.
Op Google Maps staat de grens
ook aangeduid, maar niet heel duidelijk. Daarom heb ik deze topografische kaart opnieuw op Google Earth
uitgetekend. De blauwe stukken zijn de Belgische enclaves, de gele delen zijn de Nederlandse enclaves in die Belgische enclaves.
Om deze grenzen te begrijpen, hebben we een beetje geschiedenis nodig. In de 12e eeuw was Hertog Hendrik I van Brabant hier de baas. In 1198 schenkt hij de uitgestrekte bossen en heidevelden als leengoed aan de Heer van Breda. Dat werd het ‘Baarle onder Breda’. Bewoonde en ontgonnen percelen blijven van de hertog: Baarle-Hertog. In 1404 verwierf de familie Nassau de heerlijkheden van Breda, dat werd Baarle-Nassau.
In 1648 scheidde de Nederlanden zich af van Spanje. De rijksgrens werd dwars door het Hertogdom Brabant getrokken. Breda hoorde nu bij het noorden en Turnhout, dat Baarle-Hertog beheerde, bleef bij het zuiden. Dankzij de pastoor blijven de enclaves bestaan. Door het in stand houden van de enclaves kon hij de katholieke parochiekerk beschermen tegen de beeldenstormers. Die kerk staat op het Spaanse grondgebied, het latere België.
Later werd getracht om dit bestuurlijke probleem op een politieke manier op te lossen, maar er werd nooit een compromis gevonden. Het was vooral de kerk die zich verzette tegen een annexatie van Baarle-Hertog door Nederland.
Na de Belgische Omwenteling in 1830 kwam de patstelling in Baarle-Hertog weer ter tafel. België wilde Baarle-Hertog niet zomaar afstaan aan Nederland omdat de inwoners actief betrokken waren bij de schermutselingen in 1830. In 1843 werd de grens tussen Nederland en België officieel vastgelegd, behalve in Baarle. Daar werd van elk perceel apart de nationaliteit vastgelegd. (Meer geschiedenis van Baarle)
De Belgen en Nederlanders in Baarle leven nu al eeuwen in harmonie, op enkele kleine schermutselingen na. Daardoor is het bestuur van de dorp een voorbeeld van samenwerking tussen twee landen. Baarle heeft twee gemeentehuizen en twee politiediensten, maar die werken nauw samen. Het “Gemeenschappelijk Orgaan Baarle” neemt de bestuurlijke beslissingen die later door de 2 gemeentebesturen bekrachtigd worden. Het dorp heeft een gemeenschappelijk cultureel centrum, een ‘internationale’ bibliotheek, en een gemeenschappelijke website.